Taught in Punjabi
A Psycho-Spiritual History of Panjab – ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਮਨੋ-ਆਤਮਿਕ ਇਤਿਹਾਸ (ਪੰਜਾਬੀ)
Panjab, much like its people, is a unique land. Its history is as little understood, or even misunderstood, as its people. Its extraordinarily violent history is enshrouded in an incomparably loving and welcoming culture. Today, Panjab is embroiled in a struggle for its very survival. Understanding this crisis and finding a way out are dependent on our grasp on its history and its collective psyche. This course is a step in that direction.
ਪੰਜਾਬ: ਇਹ ਨਾਂ ਬੋਲਦਿਆਂ ਹੀ ਸਾਡਾ ਮੂੰਹ ਕਿਸੇ ਇਲਾਹੀ ਸੁਆਦ ਨਾਲ ਭਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਧਰਤੀ ਉਤਲਾ ਜੀਵਨ ਜਿੰਨਾ ਹੁਸੀਨ, ਸੁਰਾਂਗਲਾ, ਤੇ ਅਪਣੱਤ ਭਰਪੂਰ ਹੈ, ਇਸਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਓਨਾ ਹੀ ਖੂਨੀ ਜੰਗਾਂ ਤੇ ਲਹੂ-ਵੀਟਵੇਂ ਸੰਘਰਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਪਿਆ ਹੈ। ਅੱਜ ਇਹ ਸੋਹਣਾ ਦੇਸ ਆਪਣੇ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਇਕ ਨਿਰਣਾਇਕ ਮੋੜ ਉੱਤੇ ਖੜ੍ਹਾ ਹੈ। ਇਹ ਇਕ ਅਜਿਹਾ ਮੋੜ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਇਸ ਦੇ ਖਾਤਮੇ ਦਾ ਅਗੇਤਾ ਰੁਦਨ ਤੇ ਇਸਦੀ ਇਤਿਹਾਸਕ ਜਿੱਤ ਦੇ ਜਸ਼ਨ ਦੋਵੇਂ ਸੁਣੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਭਵਿੱਖ ਦਾ ਇਸਦੇ ਭੂਤ ਨਾਲ ਅਟੁੱਟ ਰਿਸ਼ਤਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਇਕ ਅਜਿਹਾ ਮੁਲਕ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਜਿੰਨਾ ਅਮੀਰ ਹੈ ਇਸਦੀ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰੀ ਓਨੀ ਹੀ ਗ਼ਰੀਬ ਹੈ। ਪਿਛਲੀ ਡੇਢ ਸਦੀ ਦੌਰਾਨ ਦਰਬਾਰੀ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਇਸਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਗੰਧਲਾ ਕਰਨ ਵਿਚ ਕੋਈ ਕਸਰ ਨਹੀਂ ਛੱਡੀ। ਇਹ ਕੋਰਸ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਡੂੰਘੇ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਮਨੋ-ਆਤਮਿਕ ਪਰਿਪੇਖ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਦਾ ਇਕ ਜਤਨ ਹੈ।
ਇਸ ਕੋਰਸ ਵਿਚ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਅਮੀਰ ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਰਹਿਤਲ ਨੂੰ ਪੁਰਾਤਨ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਹੁਣ ਤੱਕ ਇਸ ਦੇ ਵਜੂਦ ਵਿਚ ਆਈਆਂ ਮਨੋ-ਆਤਮਿਕ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਦੇ ਪਰਿਪੇਖ ਤੋਂ ਵਿਚਾਰਿਆ ਜਾਵੇਗਾ। ਇਸ ਕੋਰਸ ਵਿਚ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਪਿਛਲੇ ਪੰਜ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਵਿਚਾਰਿਆ ਜਾਵੇਗਾ। ਇਹ ਕੋਰਸ ਪੁਰਾਤਨ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚਲੀ ਹੜੱਪਾ ਸੱਭਿਅਤਾ ਦੇ ਆਰੰਭ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ ਆਰੀਆਂ ਹਮਲਿਆਂ, ਇੰਡੋ-ਯੌਰਪੀਅਨ ਬੋਲੀਆਂ ਅਤੇ ਜੀਨੀਆਤੀ ਬਣਤਰ ਦਾ ਅਸਰ, ਪੱਛਮ ਦੀ ਸੱਭਿਅਤਾ ਨਾਲ ਪਹਿਲਾ ਟਕਰਾਅ (ਮੈਸੇਦੋਨੀਆਂ ਦੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਸਿਕੰਦਰ ਦਾ ਹਮਲਾ ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਪੋਰਸ ਤੇ ਹੋਰ ਪੰਜਾਬੀ ਕਬੀਲਿਆਂ ਨਾਲ ਜੰਗਾਂ ਦਾ ਹਾਲ), ਮਸੀਹੀ ਯੁੱਗ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਦਹਿਸਦੀ, ਅਤੇ ਦਸਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਕਰੀਬ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਏ ਮੁਸਲਮਾਨੀ ਹਮਲਿਆਂ ਦਾ ਹਾਲ ਬਿਆਨ ਕਰੇਗਾ।
ਪਿਛਲੀ ਦਹਿਸਦੀ ਦੇ ਅੱਧ ਵਿਚ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਧਰਤੀ ਸਿੱਖੀ ਦੀ ਰਹਿਮਤ ਨਾਲ ਵਰੋਸਾਈ ਗਈ। ਇਹ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਵਜੂਦ ਦਾ ਹੁਣ ਤੱਕ ਹੋਇਆ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਕਾਇਆ-ਕਲਪ ਹੈ। ਗੁਰੂ-ਕਾਲ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਅਠ੍ਹਾਰਵੀਂ ਮਸੀਹੀ ਸਦੀ ਦਾ ਖੂਨੀ ਇਤਿਹਾਸ, ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਵਿਲੱਖਣ ਰਾਜ ਦਾ ਵਰਣਨ, ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਬਸਤੀਕਰਨ ਦੀ ਦੁਖਦਾਈ ਗਾਥਾ, ਬਸਤੀਵਾਦੀ ਦੌਰ ਦੌਰਾਨ ਰੂਹ ਤੱਕ ਡੂੰਘੀ ਉਤਰੀ ਗ਼ੁਲਾਮੀ ਦੀ ਵਿਥਿਆ, ’੪੭ ਦੇ ਉਜਾੜੇ ਦੇ ਪਿਛਲੇ ਅਤੇ ਅਗਲੇ ਹਾਲਾਤਾਂ ਦੀ ਪੜਚੋਲ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਹੁਣ ਤੱਕ ਮਿਲੇ ਸਭ ਤੋਂ ਡੂੰਘੇ ਜ਼ਖ਼ਮ ੧੯੮੪ ਦੇ ਘੱਲੂਘਾਰਿਆਂ ਦੀ ਇਤਿਹਾਸਕ ਅਤੇ ਆਤਮਿਕ ਗਾਥਾ ਨੂੰ ਵੀ ਇਸ ਕੋਰਸ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਕੋਰਸ ਅਜੋਕੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਤਰਾਸਦੀ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਭਵਿੱਖ ਦੀਆਂ ਸੰਭਾਵਨਾਵਾਂ ਦੇ ਵਰਣਨ ਨਾਲ ਖਤਮ ਹੋਵੇਗਾ।
ਇਸ ਕੋਰਸ ਦੀ ਇਕ ਵਿਲੱਖਣਤਾ ਇਹ ਹੋਵੇਗੀ ਕਿ ਉਪਰ ਦੱਸੇ ਗਏ ਸਾਰੇ ਦੌਰਾਂ ਨੂੰ ਮਨੋ-ਆਤਮਿਕ ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਇਕ ਸਾਂਝੇ ਸੂਤਰ ਵਿਚ ਪਰੋ ਕੇ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇਗਾ।
ਕੋਰਸ ਦੌਰਾਨ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਦੌਰ ਖਾਸ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਵਿਚਾਰੇ ਜਾਣਗੇ:
੧. ਪੰਜਾਬ: ਭੂਗੋਲਕ ਜਾਣ-ਪਛਾਣ, ਕੁਦਰਤੀ ਹੱਦਾਂ ਅਤੇ ਪੁਰਾਤਨ ਕਾਲ ਤੋਂ ਹੜੱਪੀ ਸੱਭਿਅਤਾ ਦੇ ਅੰਤ ਤੱਕ ਦਾ ਵਰਣਨ
੨. ਆਰੀਅਨ ਹਮਲਾ ਅਤੇ ਇਸਦੇ ਨਤੀਜੇ
੩. ਸਿਕੰਦਰ ਦਾ ਹਮਲਾ ਅਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ (ਸਿਕੰਦਰ ਅਤੇ ਪੋਰਸ ਦੀ ਜੰਗ ਦੇ ਹਾਲ ਸਹਿਤ)
੪. ਪਹਿਲੀ ਦਹਿਸਦੀ ਦੌਰਾਨ ਪੰਜਾਬ
੫. ਮੁਸਲਮਾਨੀ ਹਮਲੇ
੬. ਸਿੱਖੀ ਦਾ ਉਭਾਰ
੭. ਅਠ੍ਹਾਰਵੀਂ ਸਦੀ ਦਾ ਖੂਨੀ ਇਤਿਹਾਸ
੮. ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਵਿਲੱਖਣ ਰਾਜ
੯. ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀਆਂ ਜੰਗਾਂ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਬਸਤੀਕਰਨ
੧੦. ਬਸਤੀਵਾਦੀ ਪੰਜਾਬ
੧੧. ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਵੰਡ ਤੇ ਇਸਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ
੧੨. ੧੯੮੪: ਨਿਰਣਾਇਕ ਮੋੜ
੧੩. ਪੰਜਾਬ ਕਿੱਧਰ ਨੂੰ?: ਅੰਤ ਤੋਂ ਪੁਨਰਜਨਮ ਤੱਕ
From students of this course
“This course is a must for all those seeking to learn about the rich culture and heritage of Punjab. It goes beyond the traditional method of narrating history by eloquently exploring not only the sequence of events but also delving into the underlying reasons 'why' they occurred in the first place. The course endeavors to delve deep into the intricacies of each event, utilizing both primary and secondary sources. What sets this course apart is its…”
“The course gives us a unique vision of study history in general and Punjab history in particular. Personally, the crucial outcome of the course is able to see the gaps in Sikh history and learn how to approach them, which has a potential to change our destiny as a community in long run.”
“This course on the Psycho-Spiritual history of Punjab was an incredible journey of self-discovery and reflection, retrospection and resilience. Each moment felt like a step closer to understanding not just the history, but also myself. Exploring the major historical setbacks or the defeats of Sikhs was emotional and at the same time thought-provoking, sparking new questions and directions for further study & research. Huge gratitude to our wonderful…”